Azerbaycan Tarihi

Azerbaycan coğrafyasında MÖ III bin yılının ikinci yarısında toplu yaşamın başladığı biliniyor. Urmiye Gölü çevresinde Sümerler ile komşu yaşayan Kutiler, Azerbaycan coğrafyasının ilk meskun toplumu olarak kabul ediliyor. Daha kuzeyde ise Turukkiler'in varlığı biliniyor. MÖ II bin yılı ile bin yılı arasındaki dönemde ise Azerbaycan coğrafyasında Kimmerler'in, İskitler'in, Massegetler'in ve Kaspiler'in varlığı görülmektedir. Azerbaycan coğrafyasında MÖ Bin yılı 9-7.ci yy. özellikle de Aras Nehrinin güneyi boyunca uzanan topraklarda Manna Devleti'nin hakimiyeti görülmektedir. Manna Devleti'nin merkezi Urmiye Gölünün güneyindeki antik İzitu'dur. Manna Devleti MÖ 8. yüzyılda ünlü hükümdarları İranzu ve Aza'nın yönetiminde en parlak dönemini yaşamıştır. Devletin sınırları Urmiye Gölünün güneyinden Izılözen çayına kadar uzanmaktadır. Bu dönemde Mezopotamya'da Asur, daha kuzeyde ise Urartular'ın hakimiyet dönemi yaşanmakta idi. MÖ 7. yüzyılda Aras nehri'nin kuzey bölgelerine Türk boylarının İskitlerden sonra kitleler halinde gelip yerleştikleri biliniyor. Azerbaycan coğrafyasının büyük bölümünde hakim olan Manna Devleti uzun yıllar Urartu ve Asurlular ile yapılan savaşlar sonucu zayıflayarak dağılma sürecine girerken, Manna Devleti arazilerinde MÖ 6. yüzyıl sonlarında Midya Devleti'nin kurulduğu görülmektedir.

Midyalılar bölgede ünlü hükümdarları Astiag zamanında en parlak dönemlerini yaşadılar. MÖ 5. yüzyıl başlarından itibaren Aras'ın güney bölgesinde Fars Ehemeniler'in hakimiyeti başlamıştır. Ehemeni hükümdarı II Kuruş bütün fars gruplarını birleştirerek Midyalılara karşı 553-550 yıllarında yürüttüğü savaşlar sonucu Midya topraklarında Ehemeni Devleti'nin hakimiyetini sağladı. Aynı zaman diliminde Aras'ın kuzey bölgelerinde İskitler'in yanısıra Uzilerin kısa sürelerle Kaspilerin kuzeyden gelerek yerleştikleri ve bölgesel hakimiyetler sağladıkları bilinmektedir. Aras'ın kuzeyinde ayrıca küçük gruplar halinde yerleşen Kaddusiler ve Salezinler'in de bölgesel hakimiyetleri yaşanmıştır. Aras'ın kuzeyinde en uzun süreli ve en güçlü hakimiyeti sağlayan ise Alban Devleti'dir. MÖ Bin yılında Aras'ın Kuzey ve güneyi ile birlikte büyük bir arazi Ehemeni Devleti'nin hakimiyetinde bulunmaktaydı. Ehemenilerin egemenliğine makedonyalı İskender son verdi. İskender'in doğuya yönelik akınları neticesinde Ehemeni Devleti ortadan kalkarken Aras'ın güneyindeki eski Manna ve Midya toprakları üzerinde Midya Atropatena ve Atropat Midiyası gibi tanımlamlarla da bilinen Atropaten Devleti kuruldu. Aras'ın kuzeyinde ise Ehemenilerin kısa süreli hakimiyetlerinden sonra Alban Devleti bölge genelinde egemenliği sağladı.